Durgun sular ve iyi temizlenmeyen havuzlara dikkat: Türkiye’de ‘beyin yiyen amip’ tehlikesi var mı?
ABD’de bir gölde yüzme sırasında “beyin yiyen amip” (Naegleria fowleri) enfeksiyonuna yakalanan küçük bir çocuğun ölümü, halkın endişesini artırdı. Bezmialem Vakıf Üniversitesi Enfeksiyon Hastalıkları Uzmanı Doç. Dr. Gülay Okay, olayın ardından Türkiye’de benzer bir riskin var olup olmadığını açıklamaya başladı. N. fowleri, suyun burun boşluğuna yüksek basınçla girerek olfaktör sinir liflerini takip ederek beyne ulaşmasıyla primer amebik meningoencefalit (PAM) adı verilen ölümcül hastalığı tetikler. Ağızdan su yutulmasıyla değil, yüzme, dalış veya suya atlama gibi aktiviteler sırasında bulaşır. Şiddetli baş ağrısı, yüksek ateş, koku duyusu bozukluğu, bulantı‑kusma ve ense sertliği ile başlar; kısa sürede koma ve %97’nin üzerinde ölüm oranıyla sonuçlanır.
Yaşama uygunluk açısından sıcaklık kritik bir faktördür. Sıcaklık arttıkça, özellikle yaz aylarında, su seviyesinin düşmesi ve durgun, sığ tatlı suların, jeotermal kaynakların, sulama kanallarının ve ısınan göllerin amibin çoğalmasına elverişli ortam sağladığı vurgulanır. Dalgın sular tek başına risk oluşturmaz; suyun sıcaklığı, niteliği, çevresel koşullar ve amibin varlığı birlikte değerlendirilmelidir. Ayrıca, dipteki çamurun karıştırılması, amibin bulunduğu bölgeleri daha tehlikeli kılar; bu nedenle doğal tatlı sularda dalma, suya atlama ve çamur karıştırma gibi aktivitelerden kaçınmak önerilir.
Türkiye’de tıbbi literatüre girmiş ve doğrulanmış N. fowleri vakası çok nadirdir, ancak çevresel çalışmalar çeşitli su kaynaklarından amibin tespit edilmesini göstermektedir. Ortalama sıcaklıkların yükselmesi, sıcak hava dönemlerinin uzaması ve kirlilik, amibin beslenme ortamını zenginleştirerek riskin artmasına katkıda bulunabilir. Uygun şekilde klorlanmış ve bakımı yapılmış yüzme havuzlarında risk yoktur; amiba dezenfektanlara karşı hassastır. İçme suyu şebekelerinde, amiba mide asidiyle etkisiz kalır, bu yüzden doğrudan içme suyu bulaşma riski yoktur, ancak burun irrigasyonunda musluk suyu yerine steril veya kaynatılıp soğutulmuş su kullanılması tavsiye edilir. Avrupa’da da benzer vakalar rapor edilmiştir, ancak risk çok nadirdir. Bu nedenle, sıcak, durgun tatlı sularda yüzme sırasında başı suya sokmamak, suya atlamamak, gerekirse burun klipsi kullanmak ve havuzların uygun şekilde klorlanmasını sağlamak öncelikli güvenlik önlemleridir.
